Muhammed ZEKERİYA-AMERİKA

[Ahmet Cinisli]

Muhammed ZEKERİYA
HATTAT

O kadar ısrar ettiğim halde asıl adını söylemedi. Hocası Hasan Çelebi'ye bile söylememiş. Gizlediği bir şey mi var? Hayır.

Sadece Müslüman olmadan önceki hayatını kendisi için bir çeşit tarih öncesi, daha doğrusu "cahiliye" dönemi olarak görüyor ve hatırlamak bile istemiyor. Ama karısı Sally hâlâ Hıristiyan. Bu da onun için son derece tabii. Kimden söz ediyorum? Amerikalı hattat Muhammed Zekeriya'dan...

Tevbe Süresi’nin 129. ayeti yer almaktadır

Uzaktan baktığınızda, her haliyle tipik bir Amerikalı; Washington'un banliyölerinden birinde, eşi ve isimlerini Edgar Allen Poe'nun hikâye kahramanlarından (Montressur, M. Valdemar, Mabel) aldığı üç kedisiyle birlikte sâkin bir hayat yaşıyor. Bu arada şehir bandosunda bombardini çaldığını da hatırlatmalıyım. Kısacası, işinde gücünde, sade bir Amerikan vatandaşı. Fakat yakından baktığınızda samimi bir Müslüman ve geç kalmış bir Osmanlı'yla karşılaşıyorsunuz.

Tanışıklığınız ilerleyip de hususi dünyasına girebilirseniz, Muhammed Zekeriya'nın aynı zamanda ince bir sanatkâr ve usta bir mekanisyen olduğunu farkedeceksiniz, hayretiniz hayranlığa dönüşecek. Eğer birgün onu açık bir alanda yaktığı küçük bir ateşin başında görürseniz, bilin ki bizde artık kullanılmayan kadim bir metodla mürekkep is'i elde etmek için bezir yakmaktadır. Mürekkebi imal ettikten sonra, yine kadim usule uyarak iki damla sirke, biraz da nar kabuğu suyu damlatacaktır. Sirkenin mürekkebe seyyaliyet vereceğini, nar kabuğu suyunun da sabitlik kazandıracağını hocası Hasan Çelebi'den işitmiş ve hemen uygulamıştır. Hasan Çelebi, "Bu usulleri biz de hocalarımızdan duymuştuk, fakat tatbik etmek aklımızın ucundan bile geçmedi" diyor.

Bu ilginç adam, 27 Nisan 1942'de California/Ventura'da doğmuş; anne tarafının Amerika'ya İngiltere'nin Galler bölgesinden iki yüz yıl kadar önce geldiğini, baba tarafının ise yarı Alman, yarı İskoçyalı olduğunu söylüyor. Dersleri çok sıkıcı bulduğu için liseyi on birinci sınıfta bırakıp çalışmaya başlamış; önce bir restoranda garsonluk, daha sonra roket imal eden bir fabrikada tornacılık. Roketlerin içindeki aksamın en ince işlerini o yapıyormuş. Çocukken de böyle ince işlere çok meraklıymış.

Hayatı bu minval üzere devam ederken, 1961 yılında tatil maksadıyla gittiği Fas'ta İslam'a ilgi duymaya başlayan Zekeriya, ülkesine döndükten sonra Los Angeles'taki camiye gider ve Kelime—i Şahadet getirerek Müslüman olur. Kiliseyle başı pek hoş olmayan bir Protestanken birden dindar bir Müslümana dönüşen Amerikalı fabrika işçisi, bu âni değişmenin sebebini tam olarak bilmiyor. Tek bildiği içinden doğan büyük istek. "Bu, diyor, sanki bir kapıdan girip bir yolu geçtikten sonra diğer kapıdan başka biri olarak çıkmak gibi bir şeydi".

Gerçi Müslüman olması pek hoş karşılanmamış, yakın çevresinin eleştirilerine uğramıştır; fakat bunun uzun sürdüğü ve çok fazla rahatsız edici olduğu söylenemez. İş hayatında ise hemen hiç zorlukla karşılaşmamıştır. Hatta namaz kılmak için bir yer isteyince çalıştığı fabrikanın patronu tarafından saygı ve anlayışla karşılanacaktır: Bu arada Arapça öğrenmeye de başlar. Torna tezgâhında işini yaparken bir yandan da karşısına koyduğu kitaptan Arapça çalışan Zekeriya'ya hiç kimse ses çıkarmamıştır. Hat sanatıyla da aynı tarihlerde ilgilenmeye başlar; 1964 yılında tekrar gittiği Fas'ta Mısırlı hattat Ali Nour'la tanışır. Nour, iyi bir hattat değildir, fakat işin kalem tutmak, yontmak, temrin yapmak gibi teknik taraflarını ondan öğrenir ve onun vasıtasıyla Arapça hat literatürüne ulaşır.

Muhammed Zekeriya'yı daha sonra değişik işlerde görüyoruz. Önce kol saati, daha sonra masa ve duvar saati yapan bir fabrikada çalışır. Ardından ver elini İngiltere! Niyeti, kendisini gitgide sararak aşk derecesinde bir tutku haline gelen hat sanatının British Museum'daki örnekleri üzerinde çalışmaktır. Ancak geçinebilmesi için paraya ihtiyacı vardır; bunun için aldığı bir teklifi hiç tereddüt etmeden kabul ederek Monthy Python adlı grupta komedyenliğe başlar. Turnelerde geçen bu maceralı komedyenlik hayatı bir buçuk yıl kadar sürecektir. Sonunda maddî güçlüklerle karşılaşan gruptan herkes ayrılınca o da ayrılmak zorunda kalır ve Amerika'ya döner. Los Angeles'ta dört yıl eski Arapça kitaplardan öğrendiği tekniklerle usturlab ve güneş saati imal ederek geçinen Zekeriya'nın usturlabları Rockford Zaman Müzesi, Suudi Arabistan Bilim Müzesi ve Cidde Uluslararası Havaalanı'nı süslüyor. Bir güneş saati de Katar Milli Müzesi'nde bulunan sanatçının Bahreyn ve Singapur'daki çeşitli müzelerde de bazı eserleri var.

Washington D.C.'de bir ara marangozluk ve doğramacılık yaparsa da, çok geçmeden kendini bütünüyle hat sanatına veren ve geçimini de yazdıklarını satarak sağlayan Zekeriya, 1974'te Sally ile evlenir. Çalışmalarına 1980'lere kadar aynı şekilde devam eder; fakat yazdıkları onu tatmin etmemekte, hiç bir ilerleme kaydedemediğini düşünmektedir. Sonunda bir yolunu bularak Smithsonnian Institution'da Dr. Esin Atıl'la görüşür. "Esin hanım, diyor Zekeriya, bu sanatta ilerlemek istiyorsam İstanbul'a gitmem gerektiğini söyledi." O sırada fazla parası yoktur, fakat çok geçmeden bir imkan doğar; 1983'te Haberleşme Bakanlığı'nın davetlisi olarak Katar'da açtığı sergide ve Doha Serbest Sanat Okulu'nda verdiği hat sanatı dersleri ve konferanslardan kazandığı parayla İstanbul'a gelir, IRCICA Genel Direktörü Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu'nu bulur. Ekmel Bey, Esin Atıl tarafından telefonla arandığı için meseleden haberdardır; bu ilginç Amerikalıya o güne kadar öğrendiği her şeyi unutup baştan başlamayı kabul ederse yardım edebileceğini söyler. Zekeriya her şeye razıdır; kabul eder ve Ekmel Bey vasıtasıyla tanıştığı Hattat Hasan Çelebi'ye ulaşır.

Zekeriya, Hasan Çelebi'ye önce mektupla ulaşıp meşke başlamış, daha sonra İstanbul'a gelerek yirmi gün kalmıştır. Hasan Çelebi bu ilgi çekici meşk macerasını şöyle anlatıyor:

"Zekeriya'nın biraz Arapçası vardı, fakat İngilizce mektuplaşmayı tercih etti. Ancak yazışmak için İmam—Hatip'te okuyan oğlumun İngilizcesi kâfi gelmeyince Arapça yazmaya başladı. Ben onun yazdıklarını anlıyor, fakat cevap yazmakta zorlanıyordum. Baktı ki bu iş böyle yürümeyecek, Türkçe öğrenmeye karar verdi. Öğrendi de. Şimdi Türkçe mektuplaşıyoruz."

Ve mektupla meşkederek 1988 yılında Sülüs ve Nesih'te Hasan Çelebi'den icazet alan Muhammed Zekeriya, kısa bir süre önce de ta'lik hocası Prof. Dr. Ali Alpaslan'dan Çit Kasrı'nda düzenlenen bir törenle icazetini aldı. Klasik usulleri büyük bir maharetle kullanarak hat malzemesi de imal eden, hatta mürekkep yapmak için özel bir âlet icat eden Amerikalı hattat, şimdi ülkesinde bu sanatı yaygınlaştırmak için çalışıyor. Ancak Müslümanların ilgisizliğinden şikayetçi. Hıristiyan ve Yahudilerin daha fazla ilgi gösterdiklerini söyleyen Zekeriya'nın Müslüman talebelerinden çoğu işin zorluğunu anlayınca kaçmışlar; sadece Ayşe ve Rukiye adlarında iki hanım ve Suriyeli bir cerrah ısrar etmiş. Güzel Sanatlar Fakültesi'nde okuyan ve bilgisayarla resim yapan oğlu Şamil de pek hevesli değilmiş. "Ancak, birgün ilgi duyarsa kendisine her türlü yardımda bulunurum" diyor.

Gözlerinde hep Arap harflerinin Osmanlılar elinde kıvama eren kıvrak şekilleri; şaşırtıcı güzellikler peşinde koşan bir adam. Şimdi profesyonel bir editör olan karısı Sally'le birlikte, IRCICA tarafından yayımlanan Fennu'l—Hatt'ın (Hat Sanatı) İngilizcesi üzerinde çalışıyor. Belki birazdan oturup hocası Hasan Çelebi'ye yahut Ali Alpaslan'a mektup yazacak.
Beşir Ayvazoğlu

Kaynak: http://www.geocities.com/tasavvufisanat/sanat5